Odpowiedzialność za przemianę Marysi Pietruszyńskiej z robotniczej Woli w wielką gwiazdę, Hankę Ordonównę, otwiera się w nowym oknie, hrabinę Tyszkiewiczową, zwykło się przypisywać Fryderykowi Járosy'emu.
Choć on sam chętnie przyjmował rolę wszechmocnego twórcy gwiazd polskiej sceny, rzeczywistość okazała się o wiele ciekawsza. Ordonka przerosła swojego mistrza talentem, duchem, a przede wszystkim sercem.
Dziewczyna z Woli i czarujący cudzoziemiec
Kiedy Fryderyk Járosy spotkał Hankę Ordonównę, nosiła już artystyczny pseudonim. Urodzonej na warszawskim Lesznie Marii Annie Pietruszyńskiej, córce kolejarza i krawcowej, zmianę personaliów podsunął aktor Karol Hanusz: "Jak możesz wchodzić na scenę jako Marysia, w dodatku Pietruszyńska?" - pytał dramatycznie.
Hanusz, olśniony jej recytacją "Reduty Ordona" Adama Mickiewicza, wymyślił pseudonim inspirowany tym poematem. Jednak ambitna dziewczyna wciąż grywała epizody, a recenzenci traktowali ją surowo. Tadeusz Boy-Żeleński, obserwując jej wczesne wysiłki, pytał bezlitośnie: "Po co się tak męczy?". Śpiewała zbyt głośno i piskliwie, raziła nieporadną ekspresją.
W 1924 roku do Warszawy przyjechał, wraz z teatrem Niebieski Ptak, austrowęgierski arystokrata, Fryderyk Járosy. Legenda głosi, że postanowił zostać z powodu Ordonki, niespecjalnie rozczulając się nad porzuceniem żony i dwojga dzieci w Berlinie. Miał w sobie wszystko, co czarowało ówczesną publiczność: nienaganne maniery i autoironię, z której uczynił swój największy sceniczny atut. Fotograficzna pamięć umożliwiła mu błyskawiczne opanowanie polskiego języka, na początku bez rozumienia treści.
Wnikliwy kronikarz tamtej epoki, Sławomir Koper w książce "Życie prywatne elit artystycznych Drugiej Rzeczypospolitej" tak opisuje moment, gdy Járosy przejmował stery w kultowym teatrze Qui Pro Quo:
"Posiadał niezwykły dar rozpoznawania talentu tam, gdzie inni widzieli jedynie nieoszlifowane kamienie. Wytrawny znawca ludzkiej psychiki i sceny, wiedział, że teatr to nie tylko głos czy uroda, ale przede wszystkim osobowość i pauza."
Gwiazda i hrabina: narodziny ikony
To nie była zwykła relacja reżysera i aktorki. Járosy wymyślił Ordonównę na nowo, przekuwając jej sceniczne niedociągnięcia w atuty. Ordonka nigdy nie miała wielkiego głosu, a w wyższych rejestrach brzmiała piskliwie. Járosy uczynił z niej melancholijną pieśniarkę o głębokim, matowym głosie, śpiewającą bez mikrofonu.
Artystka miała szerokie ramiona, długie ręce, i kompleksy z tego powodu. Járosy przekonał ją, że ręce muszą grać. Stąd wziął się jeden ze znaków rozpoznawczych Ordonki: ramiona wyginające się jak węże. Reżyser Bronisław Horowicz, świadek tamtej epoki, tak diagnozował sekret tego magnetycznego duetu:
"Jak on ją zapowiadał! Czuło się ten magnes, ten czar wzajemnej bliskości. Járosy robił specjalnie długą pauzę i wszyscy wiedzieli, że teraz to już będzie najważniejszy numer wieczoru."
Niebawem do współpracy włączył się Julian Tuwim, tworząc, pod pseudonimem Olden, "Miłość ci wszystko wybaczy" - utwór, który stał się hymnem artystki.
Z czasem jednak sprawy zaczęły się komplikować. Járosy, zachłyśnięty własnym sukcesem, nie mógł opędzić się od artystek garnących się pod jego skrzydła, od Zuli Pogorzelskiej po Stefanię Grodzieńską. Dla wrażliwej Ordonki było to źródło nieustających zgryzot. Jak zauważa Sławomir Koper:
"Ordonówna kochała Járosy'ego miłością zaborczą, wręcz niszczycielską. Dla niej ten związek był wszystkim, dla niego - jedną z najpiękniejszych, ale jednak tylko stacji na drodze usłanej zachwytami".
Nie zamierzała jednak bez końca tkwić w cieniu dawnego mentora. Gdy zakochany po uszy hrabia Michał Tyszkiewicz poprosił ją o rękę, a arystokracja rwała włosy z głowy, pomstując na niesłychany skandal i szokujący mezalians, Ordonka przyjęła oświadczyny. Sytuacja, by arystokrata żenił się z aktorką zdarzyła się wcześniej tylko raz. Ale Helena Modrzejewska była aktorką dramatyczną, a Ordonka rewiową, co nadawało sprawie zupełnie inny wymiar.
Chociaż Ordonka żyła już na samej górze towarzyskiej hierarchii, nigdy nie zapomniała o swoich korzeniach. W szczycie sławy, gdy opływała w luksusy, bez rozgłosu prowadziła szeroko zakrojoną działalność charytatywną na terenie najuboższych dzielnic Warszawy. Przywoziła realną pomoc: jedzenie, odzież i finansowe wsparcie. Ta wrażliwość istniała w niej dużo wcześniej niż przyszło ludzkości stanąć do najważniejszego egzaminu.
Aktorka i hrabia stworzyli szczęśliwy związek, oparty na wzajemnym zaufaniu i wsparciu. Relacja Ordonki z Járosy'm stała się ściśle zawodowa, ale nie straciła na magnetyzmie. Kiedy ją zapowiadał, a ona wychodziła na scenę, warszawska publiczność wiedziała, że patrzy na dwoje ludzi związanych niewidzialnym węzłem.
Po tym, gdy zawalił się świat
Wrzesień 1939 roku brutalnie zamknął epokę, w której Fryderyk i Hanka byli królami życia. Świat Qui Pro Quo, kabaretowych żartów i piosenek Tuwima rozpadł się w pył.
W najcięższych czasach Fryderyk Járosy zachował niezłomną postawę. Zrezygnował z przywilejów, jakie dawało mu zagraniczne pochodzenie i, wybierając trudną drogę, podzielił los swoich warszawskich przyjaciół, by po latach trafić na emigrację do Wielkiej Brytanii. Nigdy więcej nie spotkał swojej muzy.
Dokonania Hanki Ordonówny zapisały się złotymi zgłoskami w historii. Największa gwiazda II RP, otoczona luksusem i obsypana biżuterią, bez wahania porzuciła blichtr i całą swoją energię oddała potrzebującym.
Najpierw dodawała otuchy swoim śpiewem rannym, a potem trafiła w sam środek zawieruchy na Wschodzie. Sama, będąc w coraz gorszym stanie zdrowia i zmagając się z nawrotem ciężkiej choroby płuc, podjęła się zadania ponad ludzkie siły. Zorganizowała ewakuację polskich sierot, które znalazły się w tragicznej sytuacji daleko od domu. Skala tego przedsięwzięcia była ogromna.
Ordonówna osobiście nadzorowała transport ponad 500 sierot na liczącej 5 tys. kilometrów trasie z Aszchabadu, przez perski Meszhed i Teheran do Bombaju. Wędrówka przez uzbecko-turkmeńskie bezdroża, góry Kopet-dag, a stamtąd drogą lądową i morską do Indii, trwała pół roku - od wiosny do jesieni 1942 roku. Gwiazda opisała ją w książce i nawet po tym wszystkim, czego dokonała, wolała pozostać w cieniu. Wspomnienia wydała pod pseudonimem Weronika Hort.
Dla Hanki Ordonówny misja nie skończyła się z chwilą dotarcia do Indii. Później, gdy w 1943 roku, po pokonaniu kolejnych 6 tys. kilometrów, znalazła się w Libanie, objęła swoją pieczą polską placówkę i sierocińce w Bejrucie i osiedlu Ghazir, gdzie przebywało ok. 6 000 polskich uchodźców. Opiekowała się nimi aż do śmierci.
Járosy był mistrzem formy, scenicznego stylu i widowiska. Jednak to Hanka Ordonówna, łącząc artystyczny talent z wielkim sercem i ogromną odwagą, zapisała się w pamięci jako postać prawdziwie pomnikowa. Dowiodła, że o wielkości artysty nie decydują owacje na stojąco, lecz to, jak zachowa się w godzinie próby.
Dwa ostatnie pożegnania
Hanka Ordonówna zmarła 8 września 1950 roku w Bejrucie, w wieku zaledwie 48 lat. Mąż, hrabia Tyszkiewicz polecił umieścić na jej nagrobku inskrypcję" "Bo rozum mówi - przestań! Rozsądek mówi - nie! A serce robi to, co samo chce…".
Fryderyk Járosy przeżył swoją muzę o dziesięć lat. Zmarł w 1960 roku w Londynie jako skromny, zapomniany wygnaniec z Warszawy, która kiedyś wielbiła go jako króla rozrywki.
Czterdzieści lat po śmierci Ordonki jej mogiłę odnalazła dawna koleżanka z Qui Pro Quo, Mira Zimińska-Sygietyńska, założycielka zespołu "Mazowsze", podczas tournée z zespołem po krajach Bliskiego Wschodu. Rozpoczęła starania o sprowadzenie prochów gwiazdy do Polski. 12 maja 1990 roku Hanka Ordonówna, nazywana pieśniarką Warszawy, spoczęła w Alei Zasłużonych na warszawskich Powązkach.
Historia jednej znajomości to autorski cykl, skupiony wokół skomplikowanych relacji, które zmieniały losy ludzi, kultury, a czasem świata. To wędrówka w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania: jak powikłane uczucia kształtują ludzkie wybory, a niekiedy zmieniają bieg wydarzeń skuteczniej niż wydarzenia, o których uczymy się na lekcjach historii. To opowieść o tym, jak spotkania dwojga ludzi budowały świat, w którym żyjemy.
Zobacz też:
Powstaje film o Hance Ordonównie. O rolę rywalizują Zielińska i Dębska, otwiera się w nowym oknie
